Ethol Llywodraeth Cymru Sydd o Blaid Annibyniaeth.

Dim ond os bydd pobl Cymru yn dewis hynny y gall Cymru fod yn annibynnol. Byddai angen i fwyafrif pleidleiswyr Cymru gefnogi annibyniaeth mewn refferendwm sy'n cael ei gydnabod gan lywodraethau Cymru a’r Deyrnas Gyfunol.

Y cam cyntaf yw ethol Llywodraeth Cymru sydd o blaid annibyniaeth. Gallai hyn fod yn un blaid â mwyafrif neu’n glymblaid sy’n cefnogi annibyniaeth. I wneud i hyn ddigwydd, mae’n bwysig argyhoeddi pleidiau gwleidyddol bod annibyniaeth yn opsiwn realistig a manteisiol.

Yn 2025, dim ond un blaid yn y Senedd sy’n cefnogi annibyniaeth. Fodd bynnag, gallai hynny newid. Mae annibyniaeth yn cynnig cyfle i greu democratiaeth fwy effeithlon ac atebol, ac mae'n gysyniad y gallai gwleidyddion o wahanol bleidiau ei gefnogi. Mae cefnogwyr YesCymru yn dod o bob rhan o’r sbectrwm gwleidyddol, sy’n golygu bod gan ein haelodau gyfle i ddylanwadu ar bolisïau’r gwahanol bleidiau.

Refferendwm Annibyniaeth

Ar hyn o bryd, nid oes gan Gymru y grym i alw refferendwm ar annibyniaeth ei hun. Byddai angen i senedd y Deyrnas Gyfunol gymeradwyo a phasio deddf yn caniatáu’r refferendwm, a byddai angen i Senedd Cymru basio ei deddfwriaeth ei hun hefyd.

Petai’r ddwy lywodraeth yn cytuno, byddai bil refferendwm yn cael ei gyflwyno yn San Steffan. Byddai’r Comisiwn Etholiadol yn goruchwylio’r broses, gan gynnwys geiriad y cwestiwn, rheolau ymgyrchu, a phwy sy’n cael pleidleisio. Byddai pobl Cymru yn penderfynu wedyn naill ai aros yn rhan o’r Deyrnas Gyfunol neu i fod yn annibynnol.

Nid yw pob gwlad wedi cynnal refferendwm cyn ennill annibyniaeth. Gadawodd Estonia, Latfia a Lithwania yr Undeb Sofietaidd drwy ddatganiadau seneddol. Gallai Cymru ddilyn llwybr tebyg dan gyfraith ryngwladol, naill ai drwy ddatganiad annibyniaeth unochrog (UDI) gan y Senedd neu drwy drafodaethau â Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Dyma sut y bu i’r Weriniaeth Tsiec a Slofacia wahanu yn 1993 yn yr 'Ysgariad Melfed'.

Fodd bynnag, oni bai bod Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol yn cydsynio i annibyniaeth Cymru, gellid ystyried cam o’r fath yn un anghyfansoddiadol. Gallai hynny ei gwneud yn anoddach ennill cydnabyddiaeth ryngwladol ac ymuno â sefydliadau fel y Cenhedloedd Gyfunol.

Trafodaethau a Thrawsnewid

Petai Cymru yn pleidleisio dros annibyniaeth, ni fyddai’n digwydd dros nos. Byddai yna gyfnod trosiannol. Cyn refferendwm annibyniaeth yr Alban yn 2014, roedd Llywodraeth yr Alban yn rhagweld y byddai’r cyfnod hwnnw’n parhau hyd at 18 mis.^[58]

Mae Brexit yn enghraifft arall. Ar ôl refferendwm 2016, fe gymerodd dair blynedd a hanner i’r Deyrnas Gyfunol adael yr Undeb Ewropeaidd.

Yn ystod y cyfnod trosiannol, byddai trafodaethau’n ymdrin â materion allweddol a drafodwyd eisoes yn y llyfryn hwn megis arian cyfred, trefniadau gweithio a byw trawsffiniol, rhannu asedau’r wladwriaeth, a chyfran Cymru o ddyled genedlaethol y Deyrnas Gyfunol.

Diwrnod Annibyniaeth

Unwaith y byddai cytundeb, byddai’n debygol o gael ei ffurfioli mewn cytundeb rhyngwladol neu ddogfen arall fyddai’n cael ei chydnabod yn rhyngwladol.

Dan system cyfraith gyffredin, byddai cyfreithiau oedd yn eu lle cyn annibyniaeth yn parhau’n ddilys oni bai bod Llywodraeth newydd Cymru yn penderfynu eu newid.

Byddai etholiad newydd i’r Senedd yn cael ei gynnal wedyn, gyda llywodraeth newydd yn cael ei dewis dan fframwaith cyfansoddiad newydd. Byddai Cymru o’r diwedd yn cymryd ei lle ymhlith cenhedloedd annibynnol y byd.

[58] Scottish Government (26th November 2013). “Scotland’s Future”, Chapter 10, p337-339.